Twee groteske verhalen van een groot schrijver

In 1920 trad Hermann Ungar in de openbaarheid met Knapen en moordenaars, een debuut waarin direct zijn bijzondere talent zichtbaar werd: het oproepen van menselijke afgronden, angsten en kwaadaardigheden. 

Knapen en moordenaars bestaat uit twee vertellingen: ‘Een man en een dienstmaagd’ en ‘Verhaal van een moord’. De vertellende hoofdpersoon is in beide verhalen een even beklagenswaardig als verachtelijk wezen. Beide vertellers zijn opgegroeid zonder moeder en ervaren hun kinderjaren en jeugd als een tijd zonder liefde zowel van als voor mensen. Bovendien lijken ze genot te puren uit en hun bestaansgrond te vinden in juist de accumulatie van de combinatie van ongelukkig zijn, slechtheid en zelfhaat. Thomas Mann had het met betrekking tot de verhalen over de ‘cultus van het lijden’.

Knapen en moordenaars werd bij verschijnen bijzonder goed ontvangen in de Duitstalige wereld en was zelfs een succes in Frankrijk. Het tweeluik plaatste Ungar op de kaart als een van de grote talenten van de Europese literatuur in het interbellum en is hier voor het eerst in het Nederlands vertaald en van een nawoord voorzien door Huub Beurskens. 

Hermann Ungar (1893-1929) was een schrijver van Joodse afkomst, die werd geboren in het Moravische Boskovice. Hij studeerde eerst oriëntalistiek in Berlijn, daarna rechtswetenschappen in München en Praag, waar hij in 1918 promoveerde. Van 1914 tot 1916 was hij soldaat in de Eerste Wereldoorlog, waarbij hij ernstig gewond raakte. Daarna werkte hij als advocaat en toneelregisseur. In 1922 kreeg hij een betrekking bij de Tsjecho-Slowaakse ambassade in Berlijn en daarna op het ministerie van Buitenlandse Zaken in Praag. Hij overleed op zesendertigjarige leeftijd aan de gevolgen van een verwaarloosde blindedarmontsteking.

‘Een meesterwerk, met een enorme rijkdom aan psychologische relaties, symbolisme, schrijnende ervaring, komedie en ellende… buitengewone artistieke moed en inspiratie, een visioen dat voor eeuwig zijn stempel op me heeft achtergelaten.’ Thomas Mann

‘Net als in zijn beruchte eerste roman De verminkten nemen de verhalen van Knapen en moordenaars je meteen mee de diepte in van wanhoop en verdorvenheid, en roepen zowel Robert Walsers gevoel voor het minderwaardige als Franz Kafka’s meedogenloze ironie op.’ Rain Taxi Review of Books

‘Ungar is ervan overtuigd dat onze levens voorbestemd zijn. We worstelen om orde en fatsoen in stand te houden, maar voor zijn personages is de strijd onvermijdelijk gedoemd te mislukken.’ Times Literary Supplement

‘Knapen en moordenaars is voor mensen die dromen terwijl ze wakker zijn; die niet bang zijn om hun allerpersoonlijkste angsten te benoemen.’ Think Again

Ik ben zonder ouders opgegroeid. Want mijn vader overleed kort na mijn geboorte. Hij was advocaat in de provinciestad waar ik ter wereld kwam. Behalve een brief aan mijn moeder bezit ik niets wat me aan mijn vader doet denken.

Na de dood van mijn vader, die mijn moeder zowaar wat geld had nagelaten, vertrok mijn moeder, gedreven door een sterke passie of avontuurlijkheid, met een ingenieur uit de stad en liet me volkomen onbemiddeld met een dienstmeisje in haar woning achter. Daarna heb ik nooit meer iets van haar vernomen. Alleen de genoemde brief belandde naderhand via een rechtbank in Canada als haar nalatenschap bij de gemeentedienst van mijn geboorteplaats. Ik was toen zes.

Het is duidelijk of op zijn minst begrijpelijk dat er niets is wat me met mijn overleden ouders verbindt. Ik snap tot op de dag van vandaag niet wat liefde voor ouders is. Ik heb daar geen zintuig voor: ik kan me niet voorstellen wat ouderliefde eigenlijk betekent; ik blijf er onaangedaan onder bij anderen. Waar het me aan ontbroken heeft en waar ik vaak naar verlangd heb, was een warm middagmaal of een dak boven mijn hoofd of een goed bed, maar een vader of een moeder heb ik nooit gemist. Bij het woord ‘ouderloos’ denk ik aan ellende en nare kinderjaren. Verder krijg ik er geen enkel beeld bij.

Ik was dus alleen en zonder middelen van bestaan door mijn moeder achtergelaten. De stad moest voor me zorgen en ze deed dat door me onder te brengen in het kwijnhuis, dat door een rijke burger was ingesteld. In dit kwijnhuis waren vier plaatsen beschikbaar voor ouden van dagen en twee voor jongens, en ik heb er als een van die jongens veertien jaren van mijn leven doorgebracht.

Ik ben een nieuw begin geweest. Ik groeide op zonder voorgeschiedenis. Ik was door niets bewust met het verleden verbonden. Ik heb niets van mijn vader geleerd en helaas niets van hem geërfd. Ik stond zonder pasklaar aangeleverde opvattingen en zonder ingeprente principes tegenover het leven, waarmee anderen, zo stel ik me dat voor, alleen al door de sfeer in een ouderlijk huis opgroeien. Wat nieuw was deed me verbaasd staan en trok me aan. Ook had ik de indruk dat de wederzijdse geslachtsdrift voor degenen die met ouders opgroeiden op de een of andere manier bekend was alleen al doordat ze een man en een vrouw bij elkaar zagen en zich door liefde met een moeder verbonden voelden. Onvoorbereid, zelfs zonder vermoeden van hun geur, namen de ontwaakte lusten me te pakken.

Maar ik dwaal nogal af met dit soort beschouwingen, ik kan beter alles ordentelijk vertellen. Hoe het tehuis eruitzag, wie er woonden en wat er verder zoal was. Het kwijnhuis bevond zich achter een oude vuilgroen geverfde gevel met veel ramen waarvan elk venster uit acht ruitjes bestond. Het hele huis maakte de indruk van grote onregelmatigheid. Ik denk dat het door samenvoeging van twee verschillende gebouwen is ontstaan. Twee uitgesleten stenen treden leidden naar de voordeur, en links naast de deur stond een stenen bank, als je de door jarenlang gebruik gladgeschuurde, op twee compacte blokken rustende stenen plaat zo zou mogen noemen. Ik heb meer dan eens op die stenen bank gezeten wanneer ik het spelen met knopen en knikkers zat was.

Ook binnen zag het kwijnhuis er niet vriendelijker uit dan aan de buitenkant. De uitgesleten steile trap naar de eerste verdieping, de vermolmde deur naar het voorhuis die een schelle bel in beweging bracht, de donkere vlekken in de grauw geworden muurverf, dat alles is er niet bepaald geschikt voor om luchthartige herinneringen aan mijn kinderjaren op te roepen. Ik weet dat ik nooit iets vrolijks in dit huis heb beleefd. Bij mijn weten werd er in dit huis nooit gelachen. Uitgelaten, luidruchtig was ik misschien met andere kinderen, wanneer we in de erkers van de oude straat of op het stoffige pleintje voor de school speelden. Maar zo gauw ik het tehuis binnenging werd mijn hart zo ingesnoerd door een druk die ik zelfs nu nog, zo gauw ik aan het kwijnhuis terugdenk, in me voel.

Van het voorhuis kwam je door een deur rechts in de woning van onze weesvader, en links had je de traptreden die naar onze kamers leidden. Ik heb niet meer dan twee, drie keer een blik geworpen in de woning van onze weesvader, die we aanspraken met zijn burgerlijke naam, mijnheer Mayer. Je had daar tafelkleden, familieportretten, een sofa en gestoffeerde stoelen. Op mij kwamen die vertrekken over als het summum van wereldse luxe. En mijnheer Mayer leek de meest gelukkige mens. Inmiddels weet ik dat ook hij een arme man was die afhankelijk was van het genadebrood van anderen.

Het eigenlijke kwijnhuis, daar waar ik woonde, bestond uit vier vertrekken. Het eerste, waar je meteen via de trap uit het voorhuis kwam, was relatief groot en had drie ramen. Middenin stond de lange, met wasdoek bespannen tafel voor onze maaltijden. Tegen de muur hing een groot schilderij dat onze weldoener voorstelde; ik was bang voor dat schilderij. Ik durfde er alleen maar stiekem naar te kijken om dan meteen weer mijn blik ervan af te wenden. Ik had de indruk dat de weldoener kwaad keek. Alsof het hem griefde dat ik hier van zijn weldadigheid leefde. Ik hield de weldoener ten onrechte verantwoordelijk voor mijn trieste jeugd. Als hij dit tehuis niet had gesticht, dacht ik, had ik hier niet hoeven verblijven, maar zou ik net als de andere kinderen bij ouders zijn en zou ik genoeg te eten hebben en mooie kleren en een bal om mee te spelen. Mijn haat tegen dat schilderij ging zo ver dat ik op een keer ’s nachts de zaal, zoals we dit vertrek noemden, binnensloop om een groot laken voor het schilderij te hangen. Overdag, wanneer ik de ogen van de weldoener op me gericht voelde, had ik dat nooit gedurfd. Het laken bleef een paar dagen hangen. Niemand die er acht op sloeg. Tot mijnheer Mayer het zag en het weg liet halen.

Drie kamers waren elk door een deur met de zaal verbonden. Elke kamer was voor twee personen bedoeld. Langs beide lange kamermuren stond een smal houten bed, tussen de bedden een kleine tafel. Twee stoelen, enkele haken aan de muren en een zwarte kist voor ondergoed en kleding, daaruit bestond de hele inrichting van ons onderkomen. Wassen moesten we ons in een teil in de voorkamer.

Door de ramen van onze kamer keek je in de smalle straat en tegen de verschillende gevels van de oude huizen aan de overkant.

In de tijd dat ik in het kwijnhuis opgroeide waren niet alle plaatsen bezet. Niet omdat er geen armen gevonden konden worden, geen ouden van dagen en geen jongens die er hadden willen zitten, maar omdat sinds de stichting van het tehuis de leefomstandigheden duurder waren geworden en de vermogensrente niet meer toereikend was voor alle vrije plekken. Daardoor waren er samen met mij slechts drie oude mensen in het tehuis. Een plek voor een bejaarde en een voor een jongen bleven onbezet.

 Dat ik de enige jongen was, was niet gunstig voor me. Ik denk dat de weldoener niet toevallig voor speciaal die woongemeenschap van jongens en oude mensen had gekozen. Ik denk namelijk dat hij door het opnemen van jongens zijn weldadigheid ook wilde gebruiken om goedkope arbeidskrachten te krijgen. Ik mag wel zeggen dat mijn arbeidskracht ruimschoots werd benut. ’s Morgens vroeg moest ik kleren borstelen en schoenen poetsen voor de bejaarden, evenals voor mijnheer Mayer en zijn vrouw, die ik haast nooit zag, en moest ik voor de dienstmaagd Stasinka kolen uit de kelder halen, hout kloven, water dragen, naar de winkel gaan, voordat ik, alweer moe, naar school kon. Daarom vond ik het vaak jammer dat niet nog een jongen er samen met me was die de helft van de verplichtingen op zich zou hebben genomen. Veel moeite had ik ermee om voor de oude mannen te zorgen. Want mijnheer Mayer en zijn vrouw ervoer ik als wezens van hogere rang. Mayer stond als meester boven me. En Stasinka, de dienstmaagd, wilde ik graag behagen. Maar de oude mannen, die waren toch gelijk aan mij! Die waren niet meer dan ik! Waarom zou ik hun kleren en schoenen moeten onderhouden en hun ook verder ten dienste moeten staan, die vieze oude mannen die ik verachtte?

Omdat we dus maar met ons vieren in het tehuis waren, stond een van de kamers leeg. In de twee andere sliepen wij, in de ene Jelinek en Klein, in de andere de oude Rebinger en ik. Ik zeg oude Rebinger, hoewel ook Jelinek en Klein oud waren; maar Rebinger was heel erg oud. Elke nacht was ik bang en hoopte ik dat hij dood zou gaan. Maar hij ging niet dood. Toen ik uit het kwijnhuis vertrok leefde hij nog steeds en hij zag eruit zoals hij er altijd uitgezien had zolang ik me hem kon herinneren.

Met die mensen in dat tehuis heb ik mijn kinderjaren doorgebracht, de uren op school en de momenten dat ik met andere jongens buitenspeelde niet meegeteld. Een echt goede leerling was ik niet. Ik was een arm kind, bovendien een uit het kwijnhuis. Dat betekent nogal wat in een kleine stad waar de leraren verkeren met de families van de kinderen van goeden huize, er privéonderwijs geven en er door talrijke banden van materiële en sociale aard mee verbonden zijn. Als ik een antwoord wist, een opdracht goed had uitgevoerd, werd daar nooit veel aandacht aan geschonken. Maar als ik, wat wellicht vaker gebeurde, iets fout had gedaan, werd ik gehekeld, ja, soms zelfs – dat durfde de leraar alleen bij heel arme kinderen – geslagen. Daar kwam bij dat er door het plotselinge verdwijnen van mijn moeder een reputatie van zedelijke verwerpelijkheid aan me kleefde en dat zelfs mijn medeleerlingen me daarmee plaagden, ja, dat ze zelfs spottend versregels over me lieten rondgaan die me bleven achtervolgen tot ik van school ging. Hoewel die versregels dom en kreupel zijn, hebben ze me, telkens wanneer ik ze hoorde, zo diep gekwetst dat ik ze tot op de dag van vandaag ken, hoezeer ik ook dingen heb meegemaakt die me zwaarder geschokt zouden moeten hebben, maar die ik toch heb kunnen vergeten: 

 

Ik ren naar mijn moeder goed

ze is immers van mijn bloed het bloed.

Zagen jullie mijn moeder nergens?

Ik wil zo naar mijn moeder ergens!

O stel je je mijn schrik eens voor,

plots ging mijn moedertje er voorgoed vandoor.

 

Ook klinkt de melodie waarop dit spotvers werd gezongen me nog in de oren.

In de lespauzes haalden mijn medeleerlingen hun ontbijt uit hun tas en ik stond er met grote ogen naar te kijken. Het werd een gewoonte van me een hapje van hun ontbijt te vragen en soms kreeg ik daadwerkelijk op die manier een stukje boterham. Maar meestal kreeg ik niets en werd ik juist uitgelachen.

Zodoende was ook de school voor mij geen prettige afwisseling na Rebinger, Klein en Jelinek. Integendeel, ik ging met tegenzin naar school, ondanks het feit dat ik op die manier een aantal uren aan het kwijnhuis kon ontsnappen. Want ik voelde dat de drie oude mannen in het huis me gunstig gezind waren. Ze wisten hoe belangrijk ik voor hen was, hoe nodig. Ze zouden zich er wel voor hoeden het me rottig te maken. Zeker, ze stonden me tegen, ik verachtte ze, ik haatte ze, ik zou ze hebben willen slaan als ik daar sterk genoeg voor zou zijn geweest. Maar juist dat bezorgde me in het tehuis een gevoel van trots. Daar op school werd ik veracht, bespot. Hier in het kwijnhuis was ik een noodzakelijk, hoewel onbeduidend lid van de gemeenschap.

De enige van de oude mannen voor wie ik een zekere bewondering kon opbrengen was Jelinek. Elk dag ging Jelinek om tien uur ontbijten in de taveerne. Dat kostte, zoals hij altijd poenig liet weten, acht kreuzer. Al ver voor tienen diende zich in ons allemaal een grote onrust aan. Alleen Jelinek deed alsof hij de rust zelf was. We voelden het allemaal: zo meteen was er weer dat moment dat Jelinek, kwijnhuisbewoner als wij, ons weer ten diepste zou vernederen, en gespannen wachtten we erop. Nooit hebben Rebinger of Klein, vanaf dat ze in het kwijnhuis verbleven, dat geluk gesmaakt om ‘een vorkje’ te gaan ‘prikken’. De taveerne waar Jelinek een vorkje ging prikken was allerminst deftig, maar hij was er toch mooi gast, heer, klant. Jelinek genoot ten volle van de momenten voordat hij bij ons wegging. Traag liep hij in de zaal heen en weer. Klein en Rebinger deden hun uiterste best om zo ongeïnteresseerd mogelijk te lijken. Maar Rebinger zat met trillende kaken van woede en het speeksel droop uit zijn tandeloze mond op zijn jasje. Klein knutselde zo verwoed aan de paraplu die hij aan het repareren was – hij was parapluhersteller geweest en hij kreeg nog van tijd tot tijd iets te repareren – dat hij bijna de baleinen brak. ‘Nou dan gaan we maar eens,’ zei Jelinek dan even voor tienen uiterst kalm, om met trage, statige passen te vertrekken.

Meteen ontlaadde de woede van Rebinger en Klein zich. Ik denk dat ze zich in hun trots gekrenkt voelden door Jelineks vorkontbijt. Ze begonnen verhalen op te dissen, ze overtroefden elkaar met beschrijvingen van mateloosheden uit hun eigen leven zodat Jelineks taveerne, zijn eten van acht kreuzer, de hele stad erbij moesten verbleken.

Jelinek kon het zich namelijk veroorloven. Want Jelinek was in zaken. Ik stelde me daar altijd iets vreselijk geheimzinnigs bij voor, hoewel er ongetwijfeld weinig geheim was aan die zaken van Jelinek. Ze bestonden er namelijk uit dat hij van deur tot deur ging om voor een paar heller gebruikte flessen te kopen die hij dan met een kleine winst aan een handelaar doorverkocht. Op mij maakte Jelinek de indruk van een grootondernemer met schepen die vol handelswaar over de oceanen voeren. Met die van hem vergeleken was de bezigheid van Klein zoals ik die dagelijks zag – zijn kapotte paraplu’s – onbeduidend en armzalig.

Jelinek met zijn grijze hangsnor, zijn krassende en daarbij hese, altijd schreeuwerige stem, was de enige van mijn medebewoners voor wie ik enig respect voelde. Klein was praktisch blind en zijn ogen keken moe door zijn verbogen bril. Hij schoor zich nooit. En altijd zat hij aan een tussen zijn knieën geklemde paraplu te knutselen. Het medelijden dat ik soms met Klein had kon ertoe leiden dat ik een voorwerp waar zijn handen op de tast naar zochten omdat hij het had laten vallen of het ergens anders had neergelegd, zonder iets te zeggen naar hem toe schoof. Zijn geduldige kalmte maakte mijn haat, die zelfs voor Jelinek niet altijd uitbleef, machteloos.

Onvermurwbaar, onverbiddelijk, gevoelloos was mijn hart tegenover Rebinger. Zijn lijf, dat onophoudelijk van zijn vingertoppen tot in zijn knieën trilde, zijn rode, wimperloze oogleden, de tranende ogen, zijn tandeloze mond die aldoor bewoog, met een ononderbroken dunne speekseldraad uit zijn mondhoek, zijn almaar stotterend warrig gepraat, zijn hele menselijke hulpeloosheid maakte me tot zijn vijand. Ik was als kind aan die oude kerel geketend die ’s nachts zijn bed bevuilde en wiens uitdovende leven op een enkele pas afstand van me nacht na nacht een gevecht met de hem tartende dood scheen te voeren. Was ik soms geboren als een boosaardig kind dat deze wrakkige oude kerel niets vermocht te roeren in mijn ziel en dat ik het, denk ik, als zwaarder ervoer om aan het lijden van dit trillende lijf, van deze uitgedoofde ziel te zijn geketend dan dat de gevangene zijn eeuwige kerker onderging?

Achter het kwijnhuis had je een kleine verwaarloosde binnenplaats van waar traptreden naar een tuin voerden. Het behoorde tot de eigenaardigheden van dit huis dat je zonder traptreden praktisch niet van een van zijn ruimten in een andere, praktisch niet van de ene kamer in een andere kon komen. De tuin was klein. Er stonden enkele bomen, met in het midden een oude notenboom met een houten bank eronder. De tuin grensde aan andere binnenplaatsen en tuinen, waar hij middels een manshoge stenen muur van was gescheiden. In een hoek, waar je dwars door de tuin langs de notenboom kwam, was een put gemaakt waar een emmer boven hing; als je aan het rad draaide zakte de emmer aan een knarsende ketting in de put. Uit deze put werd het water gehaald dat in het huis gebruikt werd.

Rebinger zat ’s middags altijd op de bank onder de notenboom. Hij liet zijn handen rusten op zijn onbewerkte wandelstok en murmelde wat voor zich uit. En als Stasinka sjouwend langsliep, met een emmer aan elke hand, Stasinka, de dienstmaagd, met de blik van haar glansloze ogen dof voor zich uit, met haar stevige voeten in klompen, knikte hij naar haar. Hij keek naar haar zware volle borsten die bij elk stap wiegden. Ik draaide voor Stasinka aan het rad. En ik zag de blikken van Rebinger en de boezem van Stasinka en ik voelde dat Rebinger iets moest weten waar ik niets vanaf wist.

Zonder een dankjewel liep Stasinka terug zoals ze gekomen was. Rebinger keek haar na, zijn ingevallen lippen kregen een gretig lachend trekje. En zijn kwijl droop op zijn vuile jas.

Ik heb jarenlang met Stasinka onder een dak gewoond en ik moet zonder twijfel veel tegen Stasinka hebben gezegd. Maar hoe vreemd het ook moge klinken: terwijl ik me al haar bewegingen, haar blik, hoe ze liep, haar lijf voor de geest kan halen, terwijl ik haar geur nog vers in mijn neus meen te hebben zo gauw ik aan haar denk, herinner ik me niets meer van haar stem. Het is alsof ik haar nooit heb horen praten, nooit heb horen lachen. Voor mijn herinnering is Stasinka stom. Ik hoor haar adem, die ze snuivend door haar neus uitstoot, ik zie haar bolle kleurloze gezicht, ik zie zelfs het patroon van haar jurk voor me, maar zonder ook maar één woord van haar te horen.

Ik was misschien acht jaar of iets ouder toen Stasinka in het kwijnhuis in dienst trad. Volgens mij deed ze me niet meteen wat. Dat moet gaandeweg gebeurd zijn. Als ik er goed over nadenk is het misschien zo, misschien, zeg ik, dat ik volkomen onbewogen aan haar voorbijgegaan zou zijn als Rebinger er niet was geweest. Rebinger heeft me de ogen geopend en tot op de dag van vandaag staat het moment dat dit gebeurde me helder voor de geest.

Ik was in de tuin om er stiekem beurse valappels te rapen. Rebinger zat op zijn bank en knipperde met zijn ogen tegen de zon. Toen kwam Stasinka met haar emmer de tuin in en liep naar de put. Ik stond enkele passen bij Rebinger vandaan, zag zijn lippen bewegen, zag hoe hij bevend zijn stok op de grond drukte en een gebaar maakte alsof hij wilde opstaan.

‘O jij mollig mokkel,’ zei hij, waarbij hij na elk woord even inhield als om kracht voor het volgende te verzamelen, ‘jij mollig mokkel!’

Ik liet de appel waarin ik had gebeten vallen. Ik zag het vertrokken gezicht van Rebinger en volgde de starre blik van zijn ogen. Beduusd keek ik, als voor het eerst, naar de dienstmaagd. Het gelal van Rebinger galmde in mijn oren: Jij mokkel! Ik had dat woord nooit gehoord. Niets wist ik en alles.

Er brak iets nieuws in me door nu ik wist wie ze was: Stasinka, het mollige mokkel! Nooit eerder had ik anders naar een vrouw gekeken dan naar een wezen dat er was om hard te werken, niet eens om moederlijk teder te kunnen zijn. Nu welde opeens een slapende, onaangeboorde bron onthutsend in me op.

Ik hief mijn armen ten hemel en ging ervandoor.

 

Knapen en moordenaars
Oorspronkelijke titel Knaben und Mörder
Vertaling Huub Beurskens
Paperback met flappen, 128 blz.
€ 19,50
ISBN 978 90 831 7449 5
Verschijnt 3 maart 2022

Hermann Ungar

Cees Nooteboom
Uitgeverij Koppernik

Meld u aan voor onze nieuwsbrief en ontvang bericht bij nieuwe boeken.

Dank voor uw aanmelding.